تبلیغات
کلاس توریسم - نام و وجه تسمیه تهران/طهران
 
طبیعت خالص ترین زیارتگاه خداست

نام و وجه تسمیه تهران/طهران

نوشته شده توسط :سیده مهسا مطهر
چهارشنبه 25 مرداد 1391-09:21 بعد از ظهر

      در خصوص وجه تسمیه تهران نظرات مختلفی وجود دارد که در بعضی آثار محققان و متقدمین آمده است. چنارآباد، گرمستان، که ران و ته ران نام ها و صفاتی است که برای تهران پایتخت امروزی ایران گفته اند (ذاکر زاده، 1373 :13). واژه تهران از دو جزء تشکیل شده است: (ته) به علاوه (ران). اگر (ته) را به معنی پایین و زیر به کار ببریم، (ران) پسوند مکان است (نهچیری،1370 :86). البته در فارسی امروزی (ران) به این معنا نیست اما در تبدیل حروف به یکدیگر ما تبدیل (د) به (ر) را فراوان داریم و (ران) را می توان دگرگون شده (دان) که پسوند مکان است دانست. بنابراین، تهران یعنی جایی که در زیرزمین ساخته شده است و این با گفته های جغرافی نویسان قرن هفتم و هشتم بی مناسبت نیست (توکلی مقدم، ج1، 1375 :274).  از آن جمله یاقوت حموی که به هنگام حمله مغول در ری بوده است، به سال 622 ه.ق در کتاب معجم البلدان آنچه را که یکی از اهالی ری درباره تهران گفته است نقل می کند: "طهران...یکی از قرای ری است. میان این دو تقریبا یک فرسنگ فاصله است. مردی مورد اعتماد از اهالی ری به من گفت که تهران قریه ای بسیار بزرگ است که در زیرزمین ساخته شده. هیچ کس نمی تواند به خانه آنان دسترسی یابد، مگر آنکه خود تهرانی ها بخواهند و بارها اتفاق افتاده که آنها بر ضد سلطان سر به شورش برداشته اند و او چاره ای نداشته جز آنکه آنان را به حیله به دام اندازد" (عدل، 1375: 25). قزوینی نیز در آثارالبلاد و اخبارالعباد که در سال 674 هجری قمری به نگارش درآورده است در مورد تهران  می نویسد: "تهران دهی بوده از دهات ری. درخت میوه و بوستان بسیار داشته. و اهل تهران را مساکن در زیر زمین بود. نقبها داشته اند مانند سوراخ موش و چون، دشمنی برای ایشان پیدا    می شد، در آن سوراخ ها پنهان شده و جنگ آغاز می نهادند، چون دشمن رفتی دست به غارت و خرابی دراز کردندی و فساد آغاز نهادندی. و اکثر اوقات بر پادشاه، عصیان نمودندی. اهل تهران گاو و گوسفند نگاه ندارند و زراعت با بیل کنند از ترس آنکه مبادا دشمن ایشان را به غارت برد" (قزوینی،1373: 402). شماری نیز بر این باورند که در گذشته به خاطر وجود درختان (ته) یا (تاغ) این محل به نام تهران، یعنی جایگاه درختان ته یا تاغستان نامگذاری شده است (افشار سیستانی، 1378 :257). برخی معتقدند که طهران در اصل کهران -به معنای گرمستان و گرمگاه- بوده است. به این دلیل که (که) یا (گه) یا (چه) یا (ته) یا (تا) به معنی گرم یا گرمی بوده و کهران به معنی(گرمگاه) است (کسروی، 1378 : 215).  عده ای دیگر گویند که طهران در ابتدا طاهران بوده و این وجه تسمیه به این علت است که تیره ای از سلسله طاهریان در این مکان سکونت داشته اند (ذاکر زاده، 1373 :13). اما درباره املای کلمه تهران باید گفت که در گذشته، تا قرن 5 ه.ق تهران را با تاء منقوط نوشته اند. اما اندک اندک با نگارش های جدید خاص عرب زبانان، تهران با طاء مولف رواج یافت و این امر تا عصر حاضر نیز کمابیش ادامه پیدا کرد (قائم مقامی، 1339: 105). 
     ذکر این نکته نیز ضروری است که نام تهران تا پیش از سال 261 ه.ق در کتب مورخین نبوده است و بیشتر به عنوان روستایی کوچک و گمنام برای شهر مهم ری بوده و تهران در گذشته خود با ری که روزی جزء آن بوده شریک است و از نظر زمانی ادامه ری و از لحاظ مکانی بخشی از آن است. 
    طبق مدارک موجود نام تهران برای نخستین بار در نسبت محمد بن حماد ابوعبدالله حافظ تهرانی رازی که محدثی ادیب بوده، دیده شده است. سال درگذشت او را 261 یا 271 ه.ق و محل آن را فلسطین می دانند . خطیب بغدادی - متوفی به سال 463 ه.ق - به این نخستین تهرانی مشهور استناد کرده است (عدل، 1375 :14). در صورت تایید این نسبت در قرن سوم ه.ق می توان این گونه نتیجه گرفت که هسته اولیه تهران و نام آن، دست کم از آغاز دوران اسلامی وجود داشته است . ابوالقاسم بن حوقل در کتاب صوره الارض -که در حدود سال 366 ه.ق تالیف شده است- در توصیف تهران چنین می نویسد: "تهران در شمال ری واقع است، و دارای باغ های فراوانی است و میوه آن بسیار متنوع می باشد. مردم قریه بیشتر اوقات در زیرزمین زندگی می کنند، و پیشینه بسیاری از آنها راهزنی است" (زاوش، 1370: 26). 
     یکی دیگر از موارد اشاره به نام تهران مربوط به انار تهران بوده است و به همین دلیل نام آن بار دیگر به صورت نسبت تهرانی در ذکر انار آنجا دیده می شود. در فارسنامه ابن بلخی که به نام سلطان محمدبن ملکشاه سلجوقی در فاصله سال های 500 تا 510 ه.ق تحریر شده، برای نخستین بار از دیه تهران نام برده شده است: "کوار شهرکی است سخت خوش و خرم و نواحی بسیار دارد، و درختستانی عظیم است، چنانک میوه ها را قیمتی نباشد، و همه میوه های آنجا به غایت نیکوست، خاصه انارکی مانند انار تهرانی است" (ابن بلخی،1363 :134).  اشاره دیگر درباره انار تهران را همدانی در کتاب عجایب نامه ذکر کرده است: "ری شهریست معظم. نعمت ها آید از آنجا نیکو: پنبه و سنجد رازی و نار تهرانی و انگور و طبق های شمشاد" (همدانی، 1375: 447). ذکر انار طهران در الانساب سمعانی و سلجوقنامه ظهیرالدین نیشابوری و راحه الصدور راوندی (کریمان، ج2، 1356: 46) و آثار البلاد قزوینی نیز آمده است (قزوینی، 1373: 402). 
فهرست منابع
1) افشار سیستانی، ایرج، 1378، پژوهش در نام شهرهای ایران، تهران: انتشارات روزنه. 
2) ابن بلخی، 1363، فارس نامه، به تصحیح گای لیسترانج و رینولد نیکلسون، تهران: دنیای کتاب.
3) توکلی مقدم، غلامحسین، 1375، وجه تسمیۀ شهرهای ایران، ج1، تهران: نشر میعاد. 
4) ذاکر زاده، امیر حسین، 1373، سرگذشت تهران، تهران: انتشارات قلم. 
5) زاوش، ح.م (حسین ملکی)،1370، تهران در گذرگاه تاریخ ایران، تهران: نشر اشاره. 
6) عدل، شهریار، 1375، باغ مسکونی یا تهران در گذشته های دور از پیدایش تا عصر صفوی، تهران پایتخت دویست ساله، زیر نظر شهریار عدل و برنار اورکاد، ترجمۀ ابوالحسن سروقد، تهران: انتشارات علمی فرهنگی، صص 9-34.
7) قائم مقامی، عبدالوهاب، 1339، طهران یا تهران، مجلۀ ارمغان، 1349، ش3، دورۀ بیست و نهم، صص 104-110. 
8) قزوینی، زکریا محمد بن محمود، 1373،  آثارالبلاد و اخبار العباد، ترجمه با اضافات از جهانگیر میرزا قاجار، به تصحیح و تکمیل میر هاشم محدث، تهران: انتشارات امیر کبیر. 
9) کریمان، حسین، 1356،  قصران (کوهسران): مباحث تاریخی و جغرافیایی و اجتماعی و مذهبی و وصف آتشگاه منطقه کوهستانی ری باستان و تهران کنونی، ج2، تهران: انتشارات انجمن آثار ملی. 
10) کسروی تبریزی، احمد، 1378، زبان پاک (آذری زبان باستان)، نام شهرها و دیه های ایران، به کوشش عزیز الله علیزاده، تهران: انتشارات فردوس. 
11) نهچیری، عبدالحسین،1370، جغرافیای تاریخی شهرها، ویراستار: ژاله راستانی، تهران: انتشارات مدرسه. 
12) همدانی، محمد بن محمود، 1375، عجایب نامه [عجایب المخلوقات و غرائب الموجودات]، بازخوانی، متون، ویرایش متن: جعفر مدرسی صادقی، تهران: نشر مرکز.
ارسال: زینب اكبری موسسه آتالند روزهای زوج
درج مطلب در وبلاگ: محمد پری نژاد(m.parinezhad@gmail.com)




درباره وبلاگ:



آرشیو:


طبقه بندی:


آخرین پستها:


پیوندها:


پیوندهای روزانه:


صفحات جانبی:


ابر برچسبها:


نظرسنجی:


آمار وبلاگ: