تبلیغات
کلاس توریسم - جاذبه های طبیعی،تاریخی،فرهنگی و گونه های جانوری،گیاهی استان قزوین(قسمت دوم)
 
طبیعت خالص ترین زیارتگاه خداست

جاذبه های طبیعی،تاریخی،فرهنگی و گونه های جانوری،گیاهی استان قزوین(قسمت دوم)

نوشته شده توسط :سیده مهسا مطهر
جمعه 13 آبان 1390-05:27 بعد از ظهر

گردآوری و تدوین: سعید رنج بین                                      موسسه آوای ارسباران

* گونه های  جانوری شاخص استان قزوین

*          پستانداران

آهو Gazella subguttrosa

عرصه های دشتی استان قزوین در سال های نه چندان دور پهنه جولان غزالهای تیز پا بوده بطوریکه گزارش های مکتوب سال های 1350تا1360 به گله های بزرگ آهو در دشت افشاریه بویین زهرا (جنوب شرق تا جنوب غرب استان )اشاره دارد. همچنین گزارش هایی از حضور آهو در حاشیه دو رودخانه شاهرود و قزل اوزن در سال های دور (قبل از 1357) وسعت پراکنش این پستاندار زیبا در استان ، نشان از استعداد بالقوه اکوسیستم های دشتی و تپه ماهوری استان دارد

 تغییر کاربری اراضی، ایجاد راه های دسترسی، و عبور شاه راه های از مناطق دشتی استان و مهمتر از همه هجوم صنایع بزرگ و کوچک برای استقرار در عرصه های طبیعی گونه آهو منجر به حذف کریدورهای حیاتی گونه مزبور شده است. به گونه ای که در حال حاضر بعد از گذشت سه دهه اداره کل حفاظت محیط زیست استان توانسته است تعداد معدودی از آن را در زیستگاه دشتی منطقه حفاظت شده باشگل حفاظت نماید. بی گمان ادامه روند شتابنده توسعه صنعتی و راهها و تغییر کاربری اراضی عرصه را بر گونه مزبور تنگ تر خواهد نمود. از دیگر عوامل تهدید کننده جمعیت آهوان استان شکار بره ها در فصل زایمان توسط گرگ و سگ های گله و ولگرد در منطقه است که ادامه حیات جمعیت آن را با خطر جدی روبرو کرده است.

بز کوهی Capra aeagagrus

بز کوهی یا کل و بز نژاد وحشی بزهای اهلی است که در زیستگاه های کوهستانی و صخره ای زیست می کند. جنس نر دارای شاخ های بلند شمشیر مانندی است. پراکنش بز کوهی در استان قزوین محدود به ارتفاعات شمالی از جمله الموت غربی و شرقی و طارم سفلی است. بیشترین مشاهدات گونه مزبور مربوط به زیستگاه های صخره ای الموت است. این منطقه از زمان های قدیم شکارگاه بزکوهی بوده است. در سال های اخیر به دلیل گسترش شبکه راه ها در مناطق کوهستانی امنیت زیستگاهی آن روبه کاهش نهاده است.

 گوسفند وحشی Ovis orientalis gmelini

 گوسفند وحشی نژاد ارمنی ازجمله گونه های بارز پستاندار استان محسوب می شود که این استان را بعنوان شرقی ترین اکوسیستم خود در کشور انتخاب نموده ، همچنین این استان جزء غربی ترین عرصه هایست که تا دهه 70 قوچ و میش البرزی در ارتفاعات شمال شرق آن گزارش شده است.در این راستا ترکیب نژاد البرزی و ارمنی در استان و تشکیل یک زیر گونه دور از انتظار نیست که نیاز به بررسی بیشتر دارد. در حال حاضر بیشترین جمعیت قوچ و میش در مناطق غربی استان وآن هم در منطقه حفاظت شده باشگل مشاهده می شود.

 پلنگ وخرس قهوه ای و سیاه گوش ، سنجاب زمینی ،گرگ

 در حال حاضر پراکنش پلنگ و خرس قهوه ای معطوف به ارتفاعات شمالی استان بوده ،بطوریکه بیشترین گزارش مشاهده پلنگ در بخش رودبار شهرستان و طارم وبیشترین مشاهده خرس قهوه ای در منطقه الموت و بخش های از طارم می باشد. بهره برداری از کلیه چرا گاه های شمالی و گاها جمعیت زیاد گله های اهلی و حضور مداوم انسان وسگ های گله، مزاحمت مکرر انسانی وهمچنین بهره برداری معادن و ساخت انواع جاده های کوهستانی به مقاصد مختلف، چنان عرصه را را برای زیست گونه های بزرگ جثه گوشتخوار نظیر پلنگ تنگ نموده ،که امیدی برای بقاء این گونه ارزشمند نمی توان متصور بود . بررسی وتحقیق بر روی این دو گونه ضروری بنظر می رسد .

  خرس قهوه ایUrsus arctos

پراکندگی خرس قهوه ای در ارتفاعات شمالی استان از جمله الموت غربی و شرقی و طارم سفلی است. جامعه درختان ارس در الموت از بهترین زیستگاه های گونه مزبور است. در فصل تابستان و به هنگام رسیدن میوه های مورد علاقه خرس به دره ها و نقاط پایین دست حرکت کرده و به کرات در حاشیه باغات و زنبورستان ها مشاهده می شود. به گونه ای که در دره های اوان، کوچنان،هنیز، خوبان و روچ در منطقه الموت بیشترین گزارش ها از حضور آن شده است.

 سیاه گوش Lynx lynx 

سیاه گوش در ارتفاعات شمال غربی كشور و تاحدود قسمت شرقی رشته كوه البرز و به خصوص در نواحی جنگلی و بیشه ای زندگی می كند. این جانور بومی مناطق سردسیر است و به همین علت پوست آن موهای بلند و نرمی دارد كه عایق بدن حیوان در مقابل سرماست.سیاه گوش از گربه سانان نسبتا بزرگ بابدنی قوی است كه ارتفاع شانه آن به 70 سانتی متر می رسد. طرفین بدن و پاهای سیاه گوش دارای خالهای تیره رنگ است، دم نسبتا كوتاه و گوشهائی با نوك سیاه و موی كوتاه دارد.حیوانی است تكرو و علاوه بر پستانداران كوچك و پرندگان از شوكا و نابالغهای قوچ و میش و كل و بز نیز مضایقه نمی كند.طول عمرآن در اسارت حدود 21 سال است و دشمن طبیعی مشخصی ندارد و به علت زندگی در مناطق دور از دسترس از وضعیت زیستی آن اطلاعات زیادی در دست نیست. این گونه گوشتخوار که در برخی موارد با پلنگ اشتباه گرفته می شود حیوانی بسیار مخفی کار است و به ندرت دیده می شود.دراستان قزوین ، مناطق الموت غربی و شرقی و ارتفاعات شمالی شهر قزوین از زیستگاه های مهم گونه مزبور است. در سال های اخیر مشاهده یک قلاده از آن در ارتفاعات عرشه کوه واقع در شمال شهر قزوین گزارش شده است

 سنجاب زمینیSpermophilus fulvus

اندازه این گونه حدود 24 سانتی متر است. اغلب استپ های مناطق سردسیر با پوشش گیاهی کم و اراضی نرم و حاصلخیز کشاورزی و مناطق مسطح را برای زندگی انتخاب می کند. در استان قزوین دارای جمعیت قابل ملاحظه ای است به گونه ای که کلنی های آن در مناطق الله آباد، ارداق، قره باغ، شورجه و بخش جنوب شرقی منطقه حفاظت شده باشگل مشاهده می شود.

تخریب زیستگاه ها، سمپاشی اراضی کشاورزی، نصب نیوجرسی در جاده ها و واقع بودن زیستگاه آنها در مسیر بزرگ راه های استان از مهمترین عوامل تهدید کننده گونه مزبور است.

 گرگ:    Canis lupus

از خانواده سگ سانان family canidae با نام علمی  Canis lupus و نام انگلیسی Wolf.

گرگ بزرگ ترین گونه خانواده سگ سانان است و در بیشتر نقاط ایران پراكنده است و به رنگهای متفاوت دیده می شود ولی بیشتر خاكستری رنگ است. وزن آن به 70 كیلو گرم می رسد. گرگها معمولا به صورت گروهی ( از دو قلاده به بالا برحسب فراوانی طعمه ) به شكار حمله می كنند و حیوانات ضعیف و مریض را فوری تشخیص می دهند و شكار می كنند و بدین ترتیب علاوه بر تحدید گسترش بیماریها در قوی نگهداشتن پستانداران وحشی علفخوار نقش مفیدی ایفا می كنند و از نظر اكولوژیك دارای نقش مهمی هستند. گرگها حس بویائی و شنوائی بسیار قوی دارند و دارای پاهای بلند و دم پشمالو هستند و در مقایسه با سگهای گرگی گردنی كلفت و كوتاه و سری پهن و چشمان مورب و گوشهای كوتاه دارند. طول عمر گرگها در اسارت 16 سال و در طبیعت حدود 9 سال است و دشمن طبیعی خاصی ندارند.گرگ به علت هوش زیاد و قدرت تطابق با زیستگاه های مختلف در تمام عرصه های طبیعی استان مشاهده می شود. در سال های اخیر به دلیل کم توجهی به مدیریت اصولی دفع پسماندهای شهری، و روستایی و واحدهای کشتارگاهی و پرورش دام و طیور شاهد حضور گرگ در نزدیکی مراکز سکونتگاهی انسان بوده و در برخی مواقع خساراتی متوجه دام های اهلی نموده است. تا کنون گزارش موثقی از حمله گونه گرگ به انسان در استان ثبت نشده است. و حملات به وقوع پیوسته در برخی از مناطق استان به ویژه دانسفهان و بویین زهرا مربوط به سگ های ولگرد و گونه های دورگه سگ و گرگ بوده است.

 

مقایسه شاخص های پستانداران استان قزوین با كشور

 

نوع شاخص

كشور

استان قزوین

نسبت استان به كشور(%)

 

 

 

پستانداران

 

تعداد گونه

194

66

34

خانواده

37

20

54

راسته

10

7

70

تعداد گونه های حمایت شده

13

6

46

گونه های در معرض خطرانقراض       (IUCN 2008)

9

1

1/11

گونه های آسیب پذیر(IUCN 2008)

20

5

25

گونه های در معرض خطر انقراض (سایتیس1)

17

4

5/23

گونه های در معرض خطرانقراض (سایتیس2)

22

4

1/18

 

  • گونه های حمایت شده پستاندار قزوین شامل پلنگ، خرس قهوه ای،کاراکال، سیاه گوش، آهو، قوچ و میش ارمنی می باشد.
  • گونه های پستاندار در معرض خطر(EN) در استان قزوین شامل پلنگ می باشد.
  • گونه های پستاندار آسیب پذیر(VU)در استان قزوین شامل خفاش نعل اسبی مدیترانه ای ، خفاش حنایی،آهو،کل و بز،قوچ و میش ارمنی می باشد.
  • گونه های در معرض نابودی سایتیس ( I)شامل پلنگ،سیاه گوش، کاراکال، شنگ می باشد.
  • گونه های در معرض خطر سایتیس (I I)شامل گربه وحشی، گربه جنگلی،گرگ،خرس قهوه ای می باشد.

لازم بذکر است حضور گونه های کاراکال، خفاش حنایی از کتاب پستانداران صحرایی ایران گرفته شده است و متأسفانه تا کنون گزارشی از این دو گونه در چند سال اخیر در استان نشده است.

*          پرندگان

پرندگان از عناصر عمده اغلب اکوسیستم های جهان بشمار می روند. تنوع گونه ای پرندگان ،مهاجرت های طولانی ، زیبایی فوق العاده، رفتارهای اجتماعی خیره کننده و مهمتر از همه پرواز رشک بر انگیز آنها، جاذبه مشاهده ،تعمق و مطالعه بر روی پرندگان را در حال حاضر صد چندان نموده است.

هر ساله۵۰میلیارد پرنده در دنیا مهاجرت می کنند. این رقم شگفت آور، اهمیت و عظمت مهاجرتپرندگان را نشان می دهد. در ایران از ۵۱۷ گونه پرنده ، ۳۴۰ گونه یعنی حدود ۷۰درصدشان مهاجرند. براساسبرآوردی که در ۴۵سال پیش انجام شده ، جمعیت پرندگان مهاجر ایران ۱۲میلیون بودهاست.   

  آن زمان شکار این پرندگان بخش مهمی از اقتصاد مردم استان های شمالی راتشکیل می داده است و همان زمان برآورد شده که هر سال حدود یک میلیون و ۲۰۰هزارپرنده شکار می شده است

این شکار بی رویه باعث کاهش تاسف آوری در تعداد پرندگانآبچر شده است. به یقین این تعداد پرنده مهاجر و در کل چنین مهاجرت عظیم و گسترده ایکه پرندگان را از سیبری و نواحی سرد شمالی راهی اکوسیستم ها و تالاب های ایران میکند ، نیازمند توجه خاص و ویژه مسوولان و مردم خواهد بود. 

 در حال حاضر مهمترینعلت انقراض و در خطر بودن پرندگان ، تخریب اکوسیستم های این گونه ها در ایران و جهاناست ؛ تالاب ها و جنگل هایی که در حال نابودی اند و درختانی که بی رویه قطع می شوندو با نابودی هر یک آشیانه و آشیانه هایی نیز نابود شده و به فراموشی سپرده می شوند. علاوه بر آن متاسفانه اسلحه و تفنگ های بادی در دست مردم زیاد است     .
براساس آخرین فهرستی که در مجلات علمی چاپ شده ۵۱۷ گونه پرندهداریم. از این تعداد که متعلق به ۸۰خانواده و ۱۰راسته اند ، حدود ۳۲۰گونه شان درایران زادآوری می کنند، ۹۰گونه مهاجر زمستانه اند و ۲۴گونه مهاجر عبوری اند. بقیههم جزو پرندگان کمیاب ، اتفاقی و رها شده از قفس محسوب می شوند. اگر بخواهیم آماریبگوییم حدود ۷۰درصد پرندگان ایران مهاجرند که یا در زمستان وارد ایران می شوند یادر فصل تابستان برای زادآوری به ایران می آیند.

 در استان قزوین تاکنون مطالعه جامعی بر روی پرندگان و شناسای گونه صورت نگرفته است و اطلاعات موجود منحصر به مشاهدات پراکنده کارشناسان و محیط بانان وثبت آنان در بانک اطلاعات بخش محیط طبیعی اداره کل محیط زیست قزوین است.هما (نماد تنوع زیستی استان) وکبک دری پرندگان شاخص ساکن ارتفاعات استان و هوبره از پرندگان شاخص دشتی- بیابانی استان محسوب شده که می توانند نماینگر تنوع گونه ای منحصر دشت وارتفاع در استان کم وسعت قزوین باشند مضافا به اینکه آبگیر و تالاب های استان به علت قرار گرفتن در مسیر مهاجرت گونه های مهاجرشمال – جنوب کشور، سالانه پذیرای هزاران قطعه پرنده مهاجر است.

 

مقایسه شاخص های پرندگان استان قزوین با كشور

 

نوع شاخص

كشور

استان

نسبت استان به كشور(درصد)

 

 

 

پرندگان

تعداد گونه

517

191

9/36

خانواده

77

50

9/64

راسته

19

14

7/73

دارای زادآوری

172

60

8/34

مهاجر زمستانه یا تابستانه

238

66

7/27

ساكن

194

65

5/33

گذرا

31

12

7/38

تعداد گونه های حمایت شده

116

47

5/40

گونه های در معرض خطرانقراض ( IUCN2008)

4

1

25

گونه های آسیب پذیر IUCN 2008))

12

3

25

گونه های در معرض خطر انقراض (سایتیس1)

10

6

60

گونه های در معرض خطرانقراض (سایتیس2)

19

11

9/57

 

گونه های به شدت در معرض خطر انقراض می باشند (CR) در کشور 3 گونه می باشد و در استان قزوین گونه ای با این شرایط مشاهده نشده است.

گونه های در معرض خطر انقراض(EN) در کشور 4 گونه می باشد و در استان قزوین 1 گونه به نام کرکس مصری دارای این شرایط می باشد.

گونه های آسیب پذیر(VU) در کشور 12 گونه می باشد و در استان قزوین 3گونه با نام های هوبره،دلیجه کوچک،عقب شاهی معرفی شده است.

گونه های سایتس(I) شامل 5 گونه شاهین،بحری،عقاب شاهی،هوبره،کبک دری می باشد.

گونه های سایتس(II) شامل بالابان،لاچین،دلیجه،ترمتای،لیل،سنقرها،سارگپه،طرلان،قرقی،پیغو،عقاب طلایی،سایر عقابها،هما،دال،کرکس ها،درنا،کفچه نوک می باشد.

کبک دری:Tetraogallus caspius 

این پرنده بومی ایران است. جنس نرکبک دری 58 سانتی متر و جنس ماده آن 55 سانتیمتر طول دارد، همچنین تفاوت دیگرپرنده نر با ماده این است که پرنده ماده تضاد نقش و نگارصورتش کمتر است و در پاها سیخک ندارد. جثه بزرگ، پر وبال خاکستری با خطوط موج‌دار و رگه‌های قهوه‌ای و سفید با نوار چشمی و گلوی سفید، این پرنده را زمره زیباترین پرندگان قرار داده است.

پرنده‌ای است بی‌نهایت محتاط، که اغلب پس از احساسخطر مسافت زیادی را پرواز می‌کند، همچنین این پرنده بسیار خجالتی بوده و به اندازهدیگر گونه های خانواده ماکیان اجتماعی نیست و معمولا جفت‌جفت دیده می‌شود.

این پرنده در پرتگاه‌های پرشیب، کوهسارهای صخره‌ای با گیاهان پراکندهو ارتفاعات بالای 3500 متری استان از جمله ارتفاعات شاه البرز و سیالان زیست می‌کند.

با توجه به زیستگاه و عادات زندگی آن، ارائه آمار دقیق از جمعیت اینپرنده در استان امکانپذیر نیست، افزایش تدابیر حفاظتی، افزایش آگاهی‌هایعمومی به ویژه جوامع محلی و اطلاع‌رسانی درباره ویژگی‌های خاص این پرنده و فرهنگ‌سازی برای حفظ آن ضروری است.

 هماGypaetus barbatus  

هما با نام علمی Gypaetus barbatus و نام انگلیسی   Bearded vultreنام پرنده ای است با جثه ای عظیم که از بزرگترین گونه های کرکس محسوب شده و درمناطق کوهستانی و مرتفع زندگی می نماید. این پرنده نماد تنوع زیستی استان قزوین شناخته شده و به همین علت بسیار مورد توجه اداره کل حفاظت محیط زیست استان قزوین قرارگرفته است. هما به علت نوع تغذیه که صرفاً از استخوان استفاده می نماید. درراس هرم غذایی قراردارد و وجود این گونه درهرمنطقه نمایانگر زنجیره کامل غذایی است و وزن پرنده بالغ بین 5 -7 کیلوگرم متغیر است و طول بدن هما از سرتا دم 110 سانتیمتر و گاهی به 125 سانتیمتر می رسد . طول بالهای گسترده شده این پرنده بین 235- 280 سانتیمتر رسیده و به علت وسعت زیاد بالها، سایه آن در حین پرواز برروی زمین مشاهده می شود. رنگ پرهای سر این پرنده نخودی که این حالت دربدن و ناحیه سینه وشکم بصورت نارنجی مایل به زرد دیده می شود بطوریکه درپرواز بالهای سیاه و سینه نارنجی رنگ این پرنده وجه تمایز ان با سایر پرندگان بزرگ جثه می باشد . مضافاً به اینکه دم هما درحین پرواز به شکل مثلثی دیده می شود ضمناً یک دسته موسیاه ریش مانند در طرفین منقار این پرنده قراردارد که به کرکس ریش دار معروف شده است.

 هما میتواند تا ارتفاع 4500متری اوج بگیرد و دراین ارتفاع محدوده وسیعی راتحت نظارت خود قراردهد . غذای هما اختصاصاً استخوان و لاشه جانوران است بطوریکه اتخوانهای قطور و پرچرب راکه اغلب بدون گوشت بوده را با چنگالهای قوی خود برداشته و از ارتفاعی حدود 70-100 متری بررروی سنگهای ریز صخره ها پرت می نماید تابشکنند و این عمل را تا تبدیل استخوانها به قطعات 6- 8 سانتیمتری ادامه می دهد این پرنده علاقه خاصی به مغز استخوانهای شکسته شده دارد.معده این پرنده قوی بوده بطوریکه قادراست براحتی استخوانها را گوارش نماید. هما معمولاً آخرین حیوانی است که سر لاشه حضور می یابد بنحوی که اثری از لاشه درطبیعت برجانمی گذارد و بهمین علت می توان هما را یک رفتگر و پاک کننده کامل طبیعت محسوب نمود. هما معمولاً دراسمان بصورت جفت دیده می شود و از جمله پرندگانی است که تا اخر عمر خود نر وماده باهم زندگی می نمایند. تولید مثل این پنده درماههای آبان وآذر بوده و پرنده ماده 1 تا 2 تخم می گذاردو مدت 54 تا58 روز برروی تخم می خوابد هرچندممکن است هردو جوجه ازتخم بیرون آید اما فقط یكی زنده می ماند .هما درمناطق کوهستانی مرتفع و دور افتاده و غارهای مشرف به پرتگاهها با ارتفاع 500- 4000 متری آشیانه سازی کرده و زیست می نماید. حوزه قلمرو هما 200-400 کیلومترمربع است. بخش طارم استان قزوین یکی از زیستگاههای شاخص این پرنده محسوب می شود بطوری که کارشناسان حفاظت محیط زیست استان قزوین اولین بارهما را درسال 1377 در ارتفاعات کلج شناسایی نموده با شناسایی کامل زیستگاه وآشیانه آن بررسی نحوه زندگی و رفتار شناسی آن پرداخته اند،همچنین این پرنده در سال 87در الموت غربی(ویار) و درسال88 در الموت شرقی(آوه) نیز گزارش شده است.

 هوبره : Chlamydotis undulata

هوبره یکی از گونه های حمایت شده و بااهمیت است که درفهرست سرخIUCN  بعنوان گونه ای با ریسک کمترو نزدیک به تهدید(آسیب پذیر )یاد شده است. نسل آن در بیشترکشورهای هوبره خیز دنیا یا به کلی منقرض شده و یاتعداد انگشت شماری از آن باقیمانده است.

 زیرگونهmaca ueenii   که پراکنش آن بصورت بومی و مهاجر درمناطقی از ایران، پاکستان، شمال و شمال شرق عربستان و مغولستان وجود دارد بعنوان بزرگترین زیرگونه بشمارمی رود مناطق ا... آباد واقع در شهرستان بویین زهرا با وسعتی بالغ بر 33000 هکتار تنها زیستگاه شاخص این گونه دراستان می باشد که فصول پاییز و زمستان مشاهده می شوند. بیشترین جمعیت این پرنده در سال 1386 و در اطراف مزارع کلزا (غذای مورد علاقه پرنده مذکور) دیده شد ، متاسفانه تبدیل مراتع به اراضی کشاورزی،استفاده از سموم نباتی ، جاده کشی ها، تردد وعواملی نظیر خشکسالی ویخبندان کم سابقه از دلایل کاهش این پرنده زیبای بیابانی درسطح کشور و استان شده است.



دنبالک ها: قسمت اول  قسمت سوم  قسمت چهارم  قسمت پنجم  نشاط کوهستان 


درباره وبلاگ:



آرشیو:


طبقه بندی:


آخرین پستها:


پیوندها:


پیوندهای روزانه:


صفحات جانبی:


ابر برچسبها:


نظرسنجی:


آمار وبلاگ: